Jutro 23. niedziela po Trójcy Świętej. Zachowały się trzy kantaty napisane przez Bacha na ten dzień: Wohl dem, der sich auf seinen Gott, BWV 139; Falsche Welt, dir trau ich nicht, BWV 52, o której pisałem w zeszłym roku oraz cantata Nur jedem das Seine (Każdemu, co jego), BWV 163. Ostatnia z nich została przez Bacha napisana w czesie jego pobytu w Weimarze i została wykonana po raz pierwszy 24 listopada 1715 roku, jako pierwsza po kilkumiesięczej żałobie po księciu Johannie Ernście.

W 23. niedzielę po Trójcy Świętej czytano w kościołach fragment Ewangelii według św. Mateusza z wezwaniem Jezusa: "Oddajcie cesarzowi, co cesarskie; Bogu zaś, co boże". Tekst napisany przez dworskiego poetę, Salomona Francka dotyczy bezpośrednio czytania z Ewangelii, a aluzje do pieniędzy i złota pojawiają się w kantacie wielokrotnie. Co ciekawe, Salomon Frank był także numizmatykiem dworu weimarskiego. Z manuskryptu ostatniej części zachowała się jedynie partia basso continuo, nie jest więc pewne, czy Bach użył wydrukowanego w librettcie Francka chorału "Wo soll ich fliehen hin" Johanna Heermana, większość badaczy przychyla się teraz do tego, że kantatę kończył hymn "Meinen Jesum laß ich nicht", którego melodia pojawia się w cantus firmus już w części piątej.

Sześcioczęściowa kompozycja została rozpisana na cztery głosy solowe (S A, T, B), czterogłosowy chór oraz mały zespół instrumentalny: dwoje skrzypiec, altówka, dwie wiolonczele i basso continuo.

Kantata Nur jedem das Seine, BWV 163 należy do najpiękniejszych kantat Bacha, szczególnie wyjątkowo brzmią dwie arie: basowa - "Laß mein Herz die Münze sein" oraz duet sopranowo-altowy "Nimm mich mir und gib mich dir!".

W pierwszej basowi towarzyszą w akompaniamencie dwie wiolonczele obligato. John Eliot Gardiner pisze, że Bach przywołuje w ten sposób „zniewalający obraz dwóch szlifierzy monet, jakby osiemnastowiecznego czarodzieja poganiającego swojego czeladnika. To dwie wiolonczele polerujące monety w przeciwnych kierunkach szerokimi skokami interwałowymi”. Aria ta bywa też porównywana do zejścia do podziemi ze Złota Renu Richarda Wagnera.

Dzisiaj zapraszam jednak do posłuchania duet "Nimm mich mir und gib mich dir!" w wykonaniu Susan Hamilton, Hilary Summers oraz English Baroque Soloists pod dyrekcją Johna Eliota Gardinera. Garddiner mówi, że duet ten został zbudowany jak fantazja chorałowa z cantus firmus (hymn "Meinen Jesum laß ich nicht") granym uniosono przez skrzypce i altówkę. Według Juliana Minchama to w istocie duet miłosny z prostymi, niemal antyfonalnymi deklaracjami przywiązania, podobnymi do tych z finału Koronacji Poppei Monteverdiego. Tam deklaracje miłości są cielesne i skierowane przez kochanków do siebie nawzajem, tutaj są duchowe i skierowane do Boga. Niemniej jednak i u Monteverdiego, i u Bacha mamy do czynienia z głęboką ludzką uczuciowością, którą prostota formy jedynie wzmacnia. 

Nimm mich mir und gib mich dir!
Nimm mich mir und meinem Willen,
Deinen Willen zu erfüllen;
Gib dich mir mit deiner Güte,
Dass mein Herz und mein Gemüte
In dir bleibe für und für,
Nimm mich mir und gib mich dir!

Niech stracę siebie, weź mnie dla Ciebie.
Odbierz mi wolę moją zupełnie.
Niech odtąd tylko Twą wolę pełnię.
A daj mi siebie z dobrocią Twą, Panie,
Niech serce moje zapomni siebie,
I w Tobie odtąd pozostanie.
Niech stracę siebie, weź mnie dla Ciebie!

Pisałem juz kilka razy o tym, jak kocham Koncerty brandenburskie Jana Sebastiana Bacha i o tym, jak wielkie znaczenie miały w moim życiu. Wybór kantaty do tekstu w wigilię 23. niedzieli po Trójcy Świętej był więc dla mnie oczywisty.

Zachowały się trzy kantaty napisane przez Bacha na tę niedzielę: Nur jedem das Seine, BWV 163; Wohl dem, der sich auf seinen Gott, BWV 139 oraz Falsche Welt, dir trau ich nicht, BWV 52. Ostatnia z nich powstała w Lipsku i została wykonana po raz pierwszy 24 listopada 1724 roku. To sześcioczęściowa kantata przeznaczona na sopran solo, czterogłosowy chór oraz nadzwyczaj rozbudowany zespół instrumentalny: dwa rogi, trzy oboje, fagot, dwoje skrzypiec, altówka i basso continuo.

Libretto kantaty Falsche Welt, dir trau ich nicht (Fałszywy świecie, nie ufam Tobie), BWV 52 zostało zestawione przez nieznanego autora z własnej poezji oraz hymnu Adama Reusnera In dich hab ich gehoffet, Herr z roku 1533 i mówi o tym, że otaczający nas świat jest fałszywy, dlatego należy koncentrować się na Bogu. Jest to w dużej mierze zgodne z przekazem, który w 27. niedzielę po Trójcy Świętej słyszeli w kościołach lipscy wierni. A był to między innymi fragment Ewangelii według św. Mateusza, w którym na przewrotne pytanie, czy należy płacić cesarzowi podatki, Jezus odpowiada: "Oddajcie więc Cezarowi to, co należy do Cezara, a Bogu to, co należy do Boga".

A gdzie w tym wszystkim Koncerty brandenburskie? Otóż... Kantatę Falsche Welt, dir trau ich nicht, BWV 52 otwiera część instrumentalna, która pochodzi z pierwotnej wersji I Koncertu brandenburskiego, BWV 1046, która przetrwała do naszych czasów jako niezależny utwór nazwany przez Bacha "Sinfonią" i została w katalogu Bach-Werke-Verzeichnis opatrzona numerem BWV 1046a. Od I Koncertu brandenburskiego różni ją brak trzeciej części oraz Polacca z części ostatniej, nie ma w niej także partii skrzypiec piccolo.

Dlaczego Bach zdecydował się użyć pierwszej części znanego koncertu jako sinfonii w kantacie? Teorii jest co niemiara: od zakładających, że Bach był pragmatykiem i dlatego było mu wygodnie rozpocząć od muzyki, której nuty miał do dyspozycji; przez teorie mówiące o tym, że Bach chciał przypominać publiczności swoje najbardziej udane kompozycje; aż do nadających temu zabiegowi specjalne znaczenie - użycie rogów jako symbolu świętości lub - wprost przeciwnie - fałszu (to proawdopodobnie urodzeni złośliwcy ;-) ), czy chęć skontrastowania pięknej i uroczystej iluzji, którą jest pierwsza część koncertu brandenburskiego z ułomną rzeczywistością, którą ma opisywać prosta forma następującego po sinfonii recytatywu. Ta teoria jest mi najbliższa, także dlatego, że sinfonia pochodzi przecież ze świeckiej kompozycji przeznaczonej do wykonania na dworze książęcym; reszta kantaty jest już oddaniem miejsca temu, co boskie...

Zapraszam do posłuchania pierwszej części kantaty Falsche Welt, dir trau ich nicht, BWV 52  w wykonaniu Amsterdam Baroque Orchestra pod dyrekcją Tona Koopmana.